'Virginia Woolfs feminisme is overal in haar werk aanwezig'

Tussen de eerste feministische golf en de tweede werd het niet helemaal stil rond de situatie van vrouwen. Van een vrouwenbeweging was er nauwelijks sprake, maar je had  wel Virginia Woolf. Zij zag vrouwen, beschreef vrouwenlevens, kwam op voor hun rechten, opleiding, zichtbaarheid, vrijheid, veiligheid, vriendschap en volle levens. Zij deed dat niet door te mobiliseren en te demonstreren, maar door te schrijven. “Thinking is my fighting.” Een rustig schrijven dat soms als moeilijk wordt ervaren. Maar we lezen haar nog steeds. Mrs Dalloway vierde in 2025 met veel succes haar honderdste verjaardag.

Het feminisme van Virginia Woolf is overal in haar werk aanwezig: in de korte biografietjes die ze schreef voor kranten, in haar essays, in haar recensies en in haar romans. Het is meestal sluimerend, zelden schreeuwerig. Dat uitgebreide oeuvre telt  twee uitgebreide feministische essays: A Room of One’s Own (1929) en Three Guineas (1938). Uit A Room spreekt een feminisme dat we vandaag goed kennen. Het is een uitgebreide analyse van de wijze waarop vrouwen klein gehouden werden en tegelijk een oproep aan vrouwen en meisjes om de kansen die er in de jaren twintig aan het komen waren, te grijpen. Doe mee aan de samenleving, denk samen na over wat er in de weg zit om je volop in te zetten, ontdek je mogelijkheden en maak er gebruik van. Het essay creëert ook het bewustzijn dat de materiële voorwaarden om te kunnen participeren, gerealiseerd moeten zijn. Een vrouw heeft een kamer voor zichzelf nodig en een inkomen om schrijfster te kunnen worden. Wat is er nodig opdat vrouwen schrijfster zouden kunnen worden? In het essay is dat een reële vraag, maar schrijfster worden is ook een shortcut om zichzelf te kunnen ontplooien. Heel de wereld weet ondertussen dat vrouwen een eigen kamer nodig hebben. Het lange essay is in vele talen vertaald en wordt nog steeds – met herkenning – gelezen.

Wat Virginia er in A Room niet bij heeft gezegd, is dat  schrijfster worden (metaforisch gesproken) hard werken en een ijzeren discipline vereist. Dat is hoe zij het zelf deed. Ondanks haar drukke sociale leven (met de vrienden van de Bloomsbury Group) en haar problematische mentale gezondheid werkte ze keihard. Dag in, dag uit. Vaak vielen er weken weg wegens ziekte, maar als ze weer op de been was, werd het strakke ritme gewoon hernomen. Als vrouw heb je dat helemaal zelf in de hand, dat is geen voorwaarde die door anderen gecreëerd moet worden. Het gaat om persoonlijke inzet. Daarin werd Virginia Woolf bijgestaan door haar man, Leonard Woolf. De leden van de Bloomsbury Group hadden de reputatie losbandig te zijn, maar dat gold dus niet voor Virginia en Leonard. Zij waren werkpaarden.

Ongeveer tien jaar later schreef Virginia Woolf een vreemd ‘vervolg’ op A Room, want het staat er diametraal tegenover. ‘Participeer niet’, zegt ze nu, ’sticht een bond van buitenstaanders’. Plots behoort het in brand steken van colleges tot de mogelijkheden, terwijl ze vrouwen tien jaar eerder aanspoorde om er ijverig te studeren. Three Guineas is een luid schreeuwend pamflet, zeer ongewoon voor Virginia Woolf. Het fulmineert tegen de naderende oorlog, tegen mannen die (volgens haar) de schuld dragen van de penibele situatie waarin de wereld zich eind de jaren dertig bevond, tegen militarisme en imperialisme ook, en tegen de dictators die aan de macht zijn in Duitsland, Spanje en Italië. Die mannen zijn volgens haar geen uitzonderingen maar prototypes.

Het essay werd door het grote publiek goed ontvangen maar haar vrienden zwegen erover. Ze stonden perplex en waren het niet eens met haar uitval. Dat was niet hun feminisme, noch hun visie op mannen. Het strookte ook niet met hun mens- en maatschappijbeeld. Zo denken was een doodlopende straat, vonden haar vrienden. Het essay was een schok voor hen, en dat is het ook voor mij. Nog steeds. Ik wou dat ze het nooit had geschreven.

Wat heeft haar zo van visie doen veranderen? Verdriet om de slachtoffers (onder wie haar neef, Julian Bell), ongerustheid over de naderende oorlog, angst, rancune over de geschiedenis van uitsluiting? Het contrast tussen A Room of One’s Own en Three Guineas is vandaag actueler dan ooit.